Pytanie o możliwość cofnięcia oświadczenia o odstąpieniu od umowy budzi wiele kontrowersji co do skuteczności takiego cofnięcia i jego konsekwencji w praktyce. Dlatego w niniejszym artykule przedstawiamy przekrojowe ujęcie uwzględniające zarówno stanowiska judykatury, jak i literatury prawniczej, ze szczególnym uwzględnieniem różnic w podejściu do tego zagadnienia w umowach o charakterze gospodarczym i pracowniczym.

Co do zasady nie można przywrócić obowiązywania umowy po odstąpieniu

W praktyce często występują postanowienia umowne o cofnięciu odstąpienia od umowy, nierzadko w połączeniu z oświadczeniem obu stron o związaniu umową, jakby odstąpienie nigdy nie nastąpiło. W takim przypadku wolą stron niewątpliwie jest utrzymanie umowy w mocy – zgodnie ze stanowiskiem dominującym nie jest jednak możliwe uznanie, że umowa obowiązuje niezmiennie pomimo skutecznego odstąpienia od niej. Oświadczenie o odstąpieniu od umowy ma charakter kształtujący: więź obligacyjna definitywnie wygasa w chwili dotarcia oświadczenia o odstąpieniu od umowy do adresata (art. 61 § 1 KC). Umowa, od której strona odstąpiła, przestaje istnieć – stąd wyrażenie zgody na obowiązywanie umowy w dotychczasowym brzmieniu należy traktować jak zawarcie nowej umowy o tożsamej treści a nie kontynuację umowy, od której strona odstąpiła. Nie ma przy tym znaczenia zgoda drugiej strony na cofnięcie oświadczenia o odstąpieniu od umowy ani uznanie go za niebyłe¹. To samo dotyczy praw akcesoryjnych (np. zastawu, hipoteki, gwarancji), które wygasły wraz ze stosunkiem głównym.

Stanowisko mniejszościowe w doktrynie

Drugie, mniej rozpowszechnione w judykaturze, ale formułowane w literaturze prawniczej ujęcie dopuszcza cofnięcie oświadczenia o odstąpieniu za zgodą obu stron umowy. Koncepcja ta czerpie swoje źródła przede wszystkim z orzecznictwa Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego dotyczącego oświadczeń o rozwiązaniu stosunku pracy. Zakłada ona, że dopuszczalne jest cofnięcie skutecznie złożonego oświadczenia woli, o ile druga strona wyrazi na to zgodę, a cofnięciu nie sprzeciwiają się przepisy szczególne ani natura stosunku prawnego². Powyższe stanowisko zostało jednak wypracowane na gruncie spraw pracowniczych, a zwłaszcza rozwiązywania umów o pracę. Umowa o pracę ma wyjątkowo trwały charakter i jest silnie chroniona przepisami bezwzględnie obowiązującymi, co odróżnia ją od pozostałych umów występujących w obrocie gospodarczym. W przypadku umowy o pracę oczywiste jest, że swoboda umów przeważa nad zasadą pewności obrotu – trudno jednak uzasadnić to stanowisko w obrocie gospodarczym, zwłaszcza profesjonalnym.

Wadliwe oświadczenie o odstąpieniu: czy można je wycofać?

W związku z powyższym nasuwa się pytanie, jakie skutki dla obowiązywania umowy ma wadliwość oświadczenia o odstąpieniu. Jeśli obie strony uznają, że złożone oświadczenie o odstąpieniu było wadliwe, np. złożone pod wpływem błędu lub bez ziszczenia się przesłanki warunkującej skuteczność odstąpienia, mogą stwierdzić bezskuteczność oświadczenia o odstąpieniu. W takim przypadku zastosowanie znajdują ogólne przepisy o wadach oświadczeń woli (art. 88 KC). Umowa trwa nieprzerwanie, a odstąpienie traktowane jest jako czynność dotknięta wadą. Granica między niedopuszczalnym cofnięciem oświadczenia o odstąpieniu od umowy a stwierdzeniem bezskuteczności tego oświadczenia w praktyce zaciera się. Uznanie odstąpienia za bezskuteczne często zmierza do uzyskania rezultatu, na który nie zezwala zdecydowana większość doktryny i orzecznictwa – nieprzerwane- go obowiązywania umowy, tak jakby nigdy nie została rozwiązana. Wadliwość oświadczenia woli ma jednak charakter obiektywny i jest niezależna od woli stron: z tego powodu strony umowy nie mogą „wycofać” skutecznego oświadczenia o odstąpieniu³.

Podsumowanie

Definitywność odstąpienia od umowy jest zasadą, od której orzecznictwo co do zasady nie uznaje wyjątków. Skuteczność oświadczenia o odstąpieniu ma charakter obiektywny i nie można go wycofać, co odzwierciedla zasadę pewności obrotu prawnego. Istnieje jednak stanowisko mniejszościowe, które dopuszcza cofnięcie odstąpienia za zgodą obu stron, choć jest ono głównie stosowane w kontekście umów o pracę. W przypadkach wadliwego oświadczenia o odstąpieniu, złożonego np. pod wpływem błędu, możliwe jest uznanie go za nie- ważne na podstawie przepisów o wadach oświadczeń woli, co prowadzi do kontynuacji obowiązywania umowy.

Autorki:

Sylwia Zielezińska, Agata Nawacka

dla kwartalnika Prawo Budowlane